Eén keer per jaar is het in veel kerken gebruikelijk om de overledenen uit het afgelopen jaar in de gemeenschap te herdenken. Maar doe je dat op Allerzielen, of uit praktische overwegingen (want een zondag) op Allerheiligen, of kies je voor de laatste zondag van het kerkelijk jaar, de Eeuwigheidszondag? In dit artikel geeft Marloes Meijer je achtergrondinformatie én suggesties om een waardevolle vorm aan deze gedachtenis te geven en geschikte liederen te vinden.
Het ontstaan van Allerheiligen
Ooit was het feest Allerheiligen een oogstfeest. Sinds de 9e eeuw is het echter een gedachtenis van de ‘heiligen ons voorgegaan’. In zowel de Westerse als Oosterse kerk worden de heiligen herdacht. Van oorsprong ging het om de verering van de martelaren. Ten tijde van de Christenvervolgingen werd, zo mogelijk bij hun graf, uit de bijbel gelezen en het leven van de martelaar werd verhaald (Vitae). Daarnaast werd er eucharistie gevierd. Toen de vervolgingen voorbij waren werden er kerken gebouwd op die graven. De martelaren vormden zo de fundamenten van die kerk.
In de verering werden martelaren en geloofsgetuigen herdacht en ten voorbeeld gesteld voor andere gelovigen. Dat gebeurde door relieken tentoon te stellen en in processie door de steden te trekken. Hun leven was een voorbeeld en hen kon om voorspraak worden gevraagd, aangezien zij nu bij God zijn. Uiteindelijk ontstond een heiligenkalender, met voor elke heilige een eigen dag (vaak de sterfdag), en eigen liturgische teksten. Voor de heiligen die niet op de kalender stonden (vaak lokale en moderne martelaren en geloofsgetuigen) werd een apart feest gehouden: Allerheiligen.
Paus Gregorius IV verplaatste in 844 het feest van Allerheiligen van 13 mei naar 1 november, mede in verbinding gebracht met het begin van het winterseizoen en de komende afsluiting van het liturgisch jaar (op de laatste zondag voor Advent). Het feest kreeg al vrij snel de status van Hoogfeest, met een geheel eigen officie en misliturgie. Liturgisch ligt het accent op de gedachtenis van de heiligenlevens, de voorbeeldfunctie én de voorspraak die zij krachtens hun plaats bij God nu voor ons kunnen hebben.
In veel landen is 1 november nog altijd een (vrije) feestdag. De laatste jaren is er een accentverschuiving merkbaar. Ook andere, niet-officiële ‘heiligen’ krijgen aandacht. Geloofsvoorbeelden en inspiratiebronnen uit andere tradities bijvoorbeeld.
Zou je iets willen toevoegen aan deze informatie? Heb je nog vragen? Laat het ons weten.
De geschiedenis van Allerzielen
In de Oosterse traditie werden de overledenen herdacht op de zaterdag vóór de eerste zondag van de Grote Vasten. In de Latijnse kerk werden de overledenen maandelijks herdacht in de liturgie. In de 10e eeuw ontstond in Europa meer aandacht voor Allerzielen, onder andere onder invloed van het klooster van Cluny. Het werd gevierd op 15 oktober. Christenen werden opgeroepen om voor hun doden te bidden, zodat zij niet langer in het vagevuur hoefden te verblijven. Wanneer de doden door die gebeden opgenomen zouden worden in Gods heerlijkheid, konden ze de levende mensen tot voorspraak zijn. Pas in de 14e eeuw erkende de kerk van Rome dit feest ook officieel.
Nog altijd viert de Rooms-Katholieke traditie Allerzielen met de intentie dat de doden ons gebed nodig hebben, al is het vagevuur geen actueel onderwerp meer. Het accent ligt meer herinnering aan hun leven en troost voor wie achterbleven. Daarom worden veelal de namen van de overledenen van het afgelopen jaar genoemd. In zuidelijke landen, maar ook in Nederland steeds meer, is het gebruikelijk om op de avond van 1 november de graven te bezoeken en daar met licht, bloemen en muziek samen te zijn.
Zou je iets willen toevoegen aan deze informatie? Heb je nog vragen? Laat het ons weten.
Het ontstaan van Eeuwigheidszondag
De Pruisische koning Frederik Willem III bepaalde in 1816 dat er een ‘dodenzondag’ moest komen. Een dag waarop in de Lutherse kerk de gestorvenen uit de oorlog herdacht werden, maar ook andere overledenen genoemd konden worden. De Deutsche Landeskirchen namen deze herdenking over. Theologisch was dit echter de zondag waarop de Rooms Katholieke kerk ‘Christus Koning’ vierde: Christus regeert over de grens van de dood. Daarom werd de zondag in veel lutherse en protestantse traditie uiteindelijk ‘Eeuwigheidszondag’ genoemd. Deze tegenhanger van Allerzielen is de dag waarop de overledenen van het afgelopen jaar worden genoemd en waar nagedacht wordt over grenzen van het leven in het licht van Gods eeuwigheid.
In de 20e eeuw komt er meer aandacht voor het kerkelijk jaar. Daarom wordt deze zondag ook wel de ‘laatste zondag van het kerkelijk jaar’ genoemd. Na deze zondag begint de Advent, het uitzien naar nieuw leven en een nieuw begin. Een andere protestantse traditie is om de gestorvenen te herdenken met Oudjaar.
In de 21e eeuw kiezen veel kerken ervoor om de rooms katholieke traditie van Allerzielen weer op te pakken, mede in navolging van de begrafenisondernemingen die op deze dag ook actief zijn op kerkhoven en begraafplaatsen.
Zou je iets willen toevoegen aan deze informatie? Heb je nog vragen? Laat het ons weten.
Rituelen in de viering
Een bekend en geliefd ritueel op deze zondag is het noemen van namen en (laten) aansteken van kleine kaarsen aan het licht van de Paaskaars.
Tip vanuit Hilversum (ds Heleen Weimar, ds Erik van Halsema): laat om de zoveel namen couplet 3 zingen van het lied Hier leggen wij zijn/haar lichaam neer (LB 960), maar dan iets gewijzigd qua tekst:
Hun naam staat vaster dan in steen
gegrift in Gods gedachtenis
die hun het leven gaf te leen
en die geen God van doden is.
Wil je in de viering ook ruimte bieden aan (onbekende) bezoekers van buiten de kerkgemeenschap die hun geliefden willen herdenken, bied dan ook ruimte om hun namen te gedenken. Bijvoorbeeld door ze te laten opschrijven op briefjes, stenen of schelpen.
Heb jij ook een tip of mooie gewoonte? Deel het met ons!
Geschikte liederen
Liederen om te gebruiken bij een herdenking vind je in verschillende liedbundels. Hierna volgt een overzicht. De links openen de pagina per lied op de Kerkliedwiki, waar je in veel gevallen ook het lied kunt beluisteren.
Liedboek, Zingen en bidden in huis en kerk:
- Koester de namen die wij hier gedenken (199)
- Licht dat ons aanstoot in de morgen (601)
- Heer, herinner u de namen (730)
- Vergeet niet hoe wij heten (731)
- Vrienden die zijn overleden (733)
- Dat ons zorgen en werken (736)
- Vreemden zijn wij (813)
- Niet is het laatste woord gesproken (818)
- Als Gij er zijt (948)
- Rust en vrede (954)
- Niemand leeft voor zichzelf (961)
-
Wat ik gewild heb (962)
Zingend Geloven:
- Gij kent bij hoog en laag in uw domein (t. Ria Borkent) (ZG 5,61)
- Slechts uit de verte zagen zij (t. Sytze de Vries) (ZG 6,19)
- Onze namen staan geschreven (t. Hans Mudde) (ZG 8,19)
Zangen van Zoeken en Zien:
- Wij noemen U de namen (t. Ineke Lautenbach, melodie Liedboek 577) (ZZZ 79)
- Slechts uit de verte zagen zij (t. Sytze de Vries) (ZZZ XX )
Meer liederen uit verschillende bundels:
- Lied van alle dagen / Nooit hoorden wij andere stemmen (Verzameld Liedboek van Huub Oosterhuis 804)
- Op die dag / Eenmaal maakt u alles weer nieuw, Jezus (Opwekking 818)
- Ik zal er zijn (Sela)
- Wat de toekomst brenge moge
- Blijf mij nabij
Cd 'Op andere lippen'
Heb je geen mogelijkheid voor live begeleiding of vier je met een kleine gemeente? Kies er dan voor om mee te zingen met de liederen van ‘Op andere lippen’ (verkrijgbaar op cd en te beluisteren via Spotify (zie hieronder).
Luisterliederen
Soms zijn luisterliederen een bruikbaar alternatief voor zelf zingen.
- Een aantal liederen van Huub Oosterhuis zijn op moderne wijze gezongen door Trijntje Oosterhuis. Deze zijn goed te gebruiken als luisterliederen.
- Ook Stef Bos heeft passende liederen voor in deze viering: Geest van hierboven en Later als ik dood ben.
- Het Laatste Lied is een initiatief van Jafeth en Sifra Bekx. Met andere muzikanten samen verzorgen zij muzikale begeleiding op maat, o.a. door het ten gehore brengen van een luisterlied. Meer informatie op hun website https://hetlaatstelied.nl.
-
Nog een rijtje luisterliederen ter inspiratie: Zelfs nu je zwijgt, Veldhuis en Kemper; Dat ik je mis, Maaike Ouboter; Lean on me, Bill Withers;Beautiful people, Mathilde Santing;Avond, Boudewijn de Groot;Grijs, Jaap Reesema; How do I say goodbye, Dean Lewis.
-
Ooit wel eens gedacht aan Bob Dylan: Knockin’ on heavens door? Het is precíes wat we doen, als we bidden voor onze doden…
Heb jij ook een tip of mooie gewoonte? Deel het met ons!
